دیرکرد چک، که در زبان حقوقی «خسارت تأخیر تأدیه» نامیده میشود، مبلغی است که علاوه بر اصل وجه چک به دارنده تعلق میگیرد تا کاهش ارزش پول در مدت تأخیر جبران شود.
این خسارت از تاریخ مندرج در چک محاسبه میشود، نه از روزی که دارنده شکایت یا مطالبه کرده است، و بر مبنای شاخص تورم سالانه بانک مرکزی به دست میآید.
چکهای غیرتجاری که بیش از پنج سال از تاریخشان گذشته نیز طبق رأی وحدت رویه ۸۸۳ همچنان از همان تاریخ مشمول این خسارتاند.
۲. دیرکرد چک از چه تاریخی شروع میشود؟
در دیون عادی، خسارت تأخیر تأدیه معمولاً با شرایطی که ماده ۵۲۲ قانون آیین دادرسی مدنی آورده مطالبه میشود.
چک مسیر خاص خودش را دارد. تبصره الحاقی ۱۳۷۶ به ماده ۲ قانون صدور چک به دارنده اجازه میدهد جبران خسارات و هزینههایی را که مستقیماً و متعارفاً برای وصول طلب متحمل شده از دادگاه بخواهد.
سپس قانون استفساریه ۱۳۷۷ مجمع تشخیص مصلحت نظام مقرر کرد که مقصود از این خسارات، خسارت تأخیر تأدیه بر مبنای نرخ تورم اعلامشده از سوی بانک مرکزی، از تاریخ چک تا زمان وصول آن است.
بعدها اختلافنظر پیش آمد که مبدأ محاسبه تاریخ چک است یا تاریخ مطالبه.
| اگر… | دیرکرد از کجا شروع میشود؟ |
|---|---|
| چک بلامحل باشد | از تاریخ مندرج در چک |
| دارنده مدتی بعد گواهی عدم پرداخت بگیرد | همچنان از تاریخ چک؛ تأخیر در اخذ گواهی مبدأ را عوض نمیکند |
| وجه در حساب بوده و دارنده پس از خروج آن مراجعه کرده | اختلاف نظر وجود دارد اما به نظر می رسد خسارت تاخیر تعلق می گیرد |
رأی وحدت رویه ۸۱۲ (۱۴۰۰/۴/۱) تاریخ چک را مبدأ دانست و خسارت چک را از شمول شرایط ماده ۵۲۲ خارج کرد.
متن کامل رای وحدت رویه ۸۱۲ دیوان عالی کشور
۳. نرخ دیرکرد چک چقدر است و چگونه حساب میشود؟
دیرکرد چک نرخ ثابتی (مثلاً ماهانه یا سالانهی مشخص) ندارد. مبنای آن تغییر شاخص قیمتهای اعلامشده از سوی بانک مرکزی است. قانون استفساریه ۱۳۷۷ نیز از «نرخ تورم اعلامشده توسط بانک مرکزی» حرف زده است.
شاخص سالانه یا ماهانه؟
اختلاف مهم این بود که شاخص ماهانه ملاک باشد یا سالانه.
رأی وحدت رویه ۸۵۰ (۱۴۰۳/۵/۱۶) محاسبه خسارت تأخیر تأدیه را بر مبنای «شاخص سالانه» دانست و سود مرکب را که وجه شرعی ندارد از آن خارج کرد.
موضوع مستقیم رأی ۸۵۰ ماده ۵۲۲ قانون آیین دادرسی مدنی است، نه چک. ولی به نظر میرسد همین شاخص برای چک هم ملاک باشد.
هم اکنون دادگاه ها و واحدهای اجرای احکام بر اساس شاخص ماهانه که از سوی قوه قضاییه به آنها ابلاغ می گردد نسبت به محاسبه دیرکرد ماهانه اقدام می کنند.
فرمول:حاصل تقسيم عدد شاخص در زمان تأديه بر عدد شاخص در زمان سررسيد ضرب در مبلغ اصل دين شده و عدد به دست آمده، مبلغ دين با احتساب خسارت تأخير تأديه خواهد بود
| جزء فرمول | معنا |
| شاخص زمان تادیه | شاخص بانک مرکزی برای ماه پرداخت یا اجرا |
| شاخص زمان سررسید | شاخص همان ماهی که تاریخ چک در آن است |
| اصل دین | مبلغ مندرج در چک |
| نتیجه | مبلغ چک با دیرکرد؛ تفاضل آن با اصل مبلغ، خود دیرکرد است |
نمونه فرمول با اعداد فرضی (صرفاً برای فهم؛ شاخص واقعی نیست): اگر نسبت شاخص زمان تادیه به شاخص سررسید ۱٫۵ باشد، یک چک ۱۰۰ میلیونتومانی در مجموع ۱۵۰ میلیون تومان میشود و ۵۰ میلیون آن دیرکرد است.
۴. چک قدیمی باشد، دیرکرد حذف میشود؟
قبلاً درباره چکهایی که پنج سال یا بیشتر از تاریخشان گذشته اختلاف بود. شعبه ۱۰ تجدیدنظر خراسان شمالی و شعبه ۱۷ تجدیدنظر تهران درباره تعلق خسارت به چکهای مشمول مرور زمان پنجساله اختلاف استنباط داشتند. هیئت عمومی دیوان عالی کشور در ۱۴۰۵/۷/۲۱ با ۷۸ رأی از ۱۲۸ قاضی حاضر، نظر شعبه ۱۷ تهران را تأیید کرد: با گذشت پنج سال یا بیشتر، خسارت همچنان از تاریخ چک محاسبه میشود.
دامنه رأی محدود به چکهای غیرتجاری است. چکهایی که توسط تاجر یا برای امور تجارتی صادر شدهاند همچنان مشمول ماده ۳۱۸ قانون تجارتاند.
| چک غیرتجاری | چک تجاری | |
| ماده ۳۱۸ قانون تجارت | شامل نمیشود | همچنان شامل میشود |
| اثر گذشت بیش از پنج سال بر مبدأ دیرکرد | طبق رأی ۸۸۳ از تاریخ چک است | تابع ماده ۳۱۸ |
ماده ۳۱۸ قانون تجارت
دعاوی راجعه به برات و فتهطلب و چک که از طرف تجار یا برای امور تجارتی صادر شده پس از انقضای پنج سال از تاریخ صدور اعتراضنامه و یا آخرین تعقیب قضایی در محاکم مسموع نخواهد بود
مگر اینکه در ظرف این مدت رسماً اقرار به دین شده باشد که در این صورت مبدا مرور زمان از تاریخ اقرار محسوب است.
در صورت عدم اعتراض مدت مرور زمان از تاریخ انقضاء مهلت اعتراض شروع میشود.
۵. چند وضعیت خاص در محاسبه دیرکرد چک
الف) وجه چک در حساب بوده، ولی دارنده دیر مراجعه کرده است.
قاعده سررسید برای چک بلامحل است. اداره کل حقوقی قوه قضاییه در نظریه مشورتی ۷/۱۴۰۴/۳۲۲ (۱۴۰۴/۸/۱۳) گفته است اگر چک بلامحل باشد، خسارت از سررسید تعلق میگیرد.
همان نظریه افزوده که اگر وجه چک در حساب موجود بوده و دارنده پس از خروج وجه توسط صاحب حساب به بانک مراجعه کرده، عدم پرداخت منتسب به صاحب حساب نیست و بهدلیل قاعده اقدام، دارنده برای آن مدت خسارت نمیگیرد. نظریه مشورتی الزامآور نیست؛ به نظر میرسد دادگاهها در عمل به آن نزدیک باشند، ولی قطعیت ندارد.
ب) تأخیر در گرفتن گواهی عدم پرداخت.
طبق همین نظریه، در چک بلامحل مبدأ خسارت سررسید است، نه تاریخ گواهی عدم پرداخت.
ج) سود مرکب.
رأی ۸۵۰ تصریح کرده خسارت تأخیر تأدیه شامل سود مرکب نمیشود. یعنی خسارت هر دوره بر پایه اصل دین محاسبه میشود، نه اصل بهعلاوه خسارتهای قبلی.
د) هزینه دادرسی و حقالوکاله.
قانون استفساریه علاوه بر خسارت تأخیر، هزینه دادرسی و حقالوکاله بر اساس تعرفههای قانونی را نیز نام میبرد. مقصود تعرفه قانونی است.
۶. سؤالات متداول
دیرکرد چک چند درصد است؟
درصد ثابتی وجود ندارد. خسارت بر مبنای شاخص تورم سالانه بانک مرکزی محاسبه میشود و با گذشت زمان تغییر میکند.
دیرکرد چک از چه تاریخی حساب میشود؟
از تاریخ مندرج در چک، نه از روز شکایت یا مطالبه. مبنای آن تبصره الحاقی ۱۳۷۶ ماده ۲ قانون صدور چک، قانون استفساریه ۱۳۷۷ و رأی وحدت رویه ۸۱۲ است.
اگر سالها از تاریخ چک گذشته باشد، دیرکرد حذف میشود؟
در چکهای غیرتجاری، به نظر میرسد گذشت پنج سال یا بیشتر مبدأ را عوض نمیکند؛ رأی وحدت رویه ۸۸۳ مبدأ را همچنان تاریخ چک دانسته است. چکهای تجاری همچنان مشمول ماده ۳۱۸ قانون تجارتاند و اثر آن را باید جداگانه بررسی کرد.
دیرکرد چک چگونه محاسبه میشود؟
شاخص زمان پرداخت بر شاخص زمان سررسید تقسیم میشود و حاصل در اصل مبلغ چک ضرب میشود. نتیجه، مبلغ چک بهعلاوه دیرکرد است. این فرمول از رأی ۸۵۰ برداشت شده است.
آیا دیرکرد چک سود مرکب دارد؟
نه. رأی ۸۵۰ سود مرکب را از خسارت تأخیر تأدیه خارج کرده است.


