حذف ظرفیت وکالت و سردفتری

موضوعی که به تازگی در جوامع حقوقی بسیار داغ شده ،موضوع رفع انحصار و ظرفیت در سیستم جذب و احراز صلاحیت شاغلین وکالت و سردفتری توسط شورای رقابت  وموافقت نمایندگان مجلس با اصلاح مواد یک و هفت قانون سیاست‌های کلی اصل ۴۴ گام بزرگی در با اتخاذ رویکرد انحصار وکلا و سردفتران  اسناد رسمی است. 

این شورا چیست و این قانون چه می گوید ؟ 

در این قانون صادرکنندگان مجوز کسب و کار حق ندارند به دلیل اشباع بودن بازار از پذیرش تقاضا یا صدور مجوز کسب و کار امتناع کنند. 

ادعای شورا این است که حذف ظرفیت وکالت و سردفتری می‌تواند با از بین بردن انحصار در این مشاغل، موجب افزایش کیفیت کار وکلا، ترغیب مردم به استفاده از خدمات حقوقی و کاهش قیمت حق الوکاله‌ها شود.

از زمان طرح این لایحه اصلاحی سر و صدای  زیادی در خصوص آزادسازی وکالت ایجاد شد. اما وجه دیگر این لایحه، مربوط به کسب و کار انگاری و حذف ظرفیت گذاری ‌دفاتر اسناد رسمی بود که کمتر مورد توجه اذهان واقع شد.

در ذیل بدوا به استدلالهای شورا می پردازیم : 

1- چرا رفع انحصار و حذف ظرفیت در وکالت و سردفتری مهم است؟ 

بی شک رفع انحصار از همه مشاغل امری مهم و اجتناب ناپذیر است. اما انحصار‌های موجود در سایر مشاغل در اثر مواد آیین‌نامه‌ها در هر حوزه به وجود آمده‌است. مثل انحصار کارگزاری‌های بورس و داروخانه‌ها که بر اساس آیین‌نامه ها تاسیس شده اند. و رفع انحصار از طریق اصلاح آیین‌نامه آنها و با تصمیم یکی از نهادهای شورای رقابت، دیوان عدالت اداری و هیئت مقررات زدایی انجام می‌شود. در حالی که وکالت و سردفتری اسناد رسمی تنها انحصارهایی هستند که به واسطه خلاء قانونی و به روز نشدن قوانین، انحصار آنها ادامه پیدا کرده است. پس تاکید بر اصلاح و به روز رسانی این قوانین است.

قانونی که هم اکنون برای اعطای مجوز دفاتر اسناد رسمی مورد استفاده قرار می گیرد، قانون دفاتر اسناد رسمی مصوب مجلس شورای ملی در سال ۱۳۵۴ است. و دو ماده از آن در رابطه با رفع انحصار مورد بحث است:

نخست ماده ۵ قانون دفاتر اسناد رسمی است که به ازای هر پانزده هزار نفرجمعیت، اعطای مجوز تاسیس یک دفتر اسناد رسمی را مجاز دانسته است. معمولاً موافقان این نوع ظرفیت گذاری، مزیت آن را انتخاب افراد با صلاحیت و کنترل و نظارت بهتر بر دفاتر برای جلوگیری از تخلفات می‌دانند.

دوم ماده ۶۹ قانون دفاتر اسناد رسمی است که اجازه فروش امتیاز دفاتر اسناد رسمی را پس از بازنشستگی و یا فوت سردفتر به او و یا وارث قانونی او می‌دهد. موافقان این مجوز فروشی، درآمد حاصل از آن را شبیه پاداش بازنشستگی و حق سردفتران می‌دانند.

انحصار در حوزه وکالت و سردفتری
انحصار در حوزه وکالت و سردفتری

2- آیا سردفتری کسب و کار است؟

از آنجایی که تعرفه ارائه خدمات در دفاتر اسناد رسمی هر ساله از طرف دولت تعیین می‌شود و دفاتر اجازه تخلف از آن را ندارند. و سردفتر موظف به حضور همه روزه در دفتر است و عدم حضور خود را باید با دولت هماهنگ کند و مانند یک کارمند دولت مرخصی بگیرد. عده‌ای بر این باورند که این شغل یک کسب و کار نیست و بیشتر شبیه به کارمندی دولت است و حذف ظرفیت گذاری از آن بی معناست. درحالی که صرف تعرفه گذاری خدمات به معنای وابستگی دفاتر به دولت نیست. زیرا دولت فقط نرخ تعرفه‌ها را مشخص می‌کند و محدودیتی برای درآمد دفاتر ندارد. هچنان که کالا و خدمات بسیاری از بخش خصوصی در حال حاضر با تعرفه‌های تعیین شده دولتی به فروش می‌رسد مانند مرغ، لاستیک، خودرو، لبنیات و….

از طرف دیگر هرچند الزام سردفتر به حضور هر روزه و گرفتن مرخصی از دولت در صورت عدم حضور، حاکی از وجه شباهت آن با کارمند دولت است. اما کارمند دولت درآمد معین ماهانه‌ای دارد که از دولت آن را دریافت می‌کند. در صورتی که محل درآمد دفاتر اسناد از دریافت پول از مردم در برابر ارائه خدمات به آنهاست و محدودیتی برای کسب درآمد ندارند.

پس می‌توان سردفتری اسناد را کسب و کاری در نظر گرفت که ظرفیت گذاری در مجوز دهی منجر به ایجاد انحصار در این حوزه شده است. و برخی از دفاتر درآمدهای نجومی‌ دارند. انحصار مانع برگزاری آزمون و ورود دانش آموختگان جدید به این حوزه در سال‌های اخیر شده است. با تعیین یک حدنصاب قبولی در آزمون به جای تعیین ظرفیت، برای داوطلبان سردفتری می‌توان علاوه بر ایجاد اشتغال برای این دانش آموختگان، این حوزه را از انحصار آزاد کرد.

3- سقف گذاری خدمات می‌تواند پاسخ انحصار باشد؟

برخی کارشناسان، سقف‌‌گذاری خدمات را برای کنترل و توزیع مناسب درآمد دفاتر مطرح می‌کنند. اما این روش پاسخ مناسبی برای حل مشکل انحصار نیست. همانطور که مطرح شد قانون دفاتر اسناد رسمی مربوط به سال۱۳۵۴ است. در آن زمان تعداد خدمات ارائه شده و میزان نیاز مردم به دفاتر اسناد بسیار کمتر از میزان فعلی بوده است در حالی که هنوز همان قانون در حال اجراست.

سقف‌گذاری ممکن است حتی باعث تعطیلی برخی از آنها در زمان پر شدن سقفشان بشود. و از طرف دیگر منجر به صرف قبول سندهای بزرگ شود که همه اینها مراجعه کنندگان را با دردسر مواجه می‌کند. و منجر به تعیین سالانه سقف مناسب و جنجال بی پایان بین دولت و دفاتر می‌شود. البته پیشنهاد سقف‌گذاری کسب و کار بودن سردفتری را تایید می‌کند. راه حل پیشنهادی، حذف ظرفیت‌گذاری وکالت و مجوز دفاتر اسناد رسمی برای ورود نیروهای جدید صلاحیت دار برای توزیع مناسب درآمدی است.

4- بهانه صلاحیت و نظارت برای حفظ انحصار

معمولاً مزیت‌هایی که توسط موافقان ظرفیت گذاری مطرح می‌شود، انتخاب افراد با صلاحیت و کنترل و نظارت بهتر بر دفاتر برای جلوگیری از تخلفات است. واضح است که صلاحیت افراد تنها از طریق میزان دانش آنها مشخص می‌شود و ظرفیت گذاری نمی‌تواند تعیین کننده صلاحیت باشد. ظرفیت گذاری موجب شده تا در چند سال متوالی آزمونی برای اعطای مجوز برگزار نشود. بنابراین نمی‌توان گفت در سال‌هایی که آزمون برگزار نشده افراد با صلاحیتی یافت نشده است. و این ظرفیت گذاری بوده که باعث توقف مجوز دهی بوده است. راه حل پیشنهادی برای حل مسئله صلاحیت تعیین یک نمره حداقل برای قبولی بر اساس متوسط پایینترین نمره قبولی در ۱۰ سال گذشته است.

ظرفیت برای کنترل و نظارت بهتر بر دفاتر، به نحوی پاک کردن صورت مسئله است. در حالی که می‌توان با تقویت نظارت، ایجاد ساز و کار کنترلی درست، سطح بندی دفاتر و ایجاد نظام انگیزشی مناسب، تخلفات را کاهش و کیفیت خدمات را افزایش داد. بنابراین پایین نگه داشتن تعداد دفاتر برای نظارت بهتر نمی‌تواند دلیلی برای ایجاد انحصار باشد.

5- حق بازنشستگی یا رانت انحصار؟

از جمله موارد مورد نزاع در رابطه با انحصار ماده ۶۹ قانون دفاتر اسناد رسمی است. که اجازه فروش امتیاز دفاتر اسناد رسمی را پس از بازنشستگی و یا فوت سردفتر به او و یا وارث قانونی او می‌دهد. موافقان این مجوز فروشی، درآمد حاصل از آن را همان پاداش بازنشستگی و حق مسئولیت نگهداری از اسناد می‌دانند اما این ادعا به دو دلیل قابل پذیرش نیست:

بر اساس استدلال‌های گفته شده، چون سردفتر به عنوان کارمند دولت حساب نمی‌شود، بنابراین حقی مبنی بر دریافت پاداش ندارند. مگر اینکه سردفتران مانند کارمندان سالانه مبلغی را به صندوق بازنشستگی برای دریافت پاداش بازنشستگی پرداخت کنند. همانگونه که وکلا و پزشکان هم نمی‌توانند در پایان بازنشستگی خود انتظار دریافت پاداش بازنشستگی و فروش یا واگذاری مجوز خود داشته باشند.

از طرف دیگر سردفتر بعد از واگذاری یا فروش مجوز خود دیگر مسئولیت و تعهدی نسبت به اسناد موجود در دفتر خود ندارد. پس مسئولیت اسناد نیز نمی‌تواند دلیلی برای داشتن حق فروش مجوز به سردفتر بدهد.

ابهام موجود در قانون به دلیل عدم شفافیت کامل نوع کسب و کارهای مشمول، امکان سرپیچی نهادهای مربوطه از اجرای آن با دور زدن قانون را به وجود آورده است. و ضرورت شفاف سازی مجلس شورای اسلامی در این این باره را نشان می دهد.

اخیرا در پی شکایت جمعی از اشخاص حقیقی از سازمان ثبت اسناد و املاک کشور مبنی بر اخلال در رقابت از طریق ایجاد انحصار در شغل سردفتری اسناد رسمی و ایجاد محدودیت در صدور مجوز و پذیرش سردفتران و نیز فروش مجوز توسط سردفتر بازنشسته یا ورثه وی، شورای رقابت رای به حذف ظرفیت‌گذاری و ممنوعیت خرید و فروش مجوز دفاتر اسناد داد. انحصار و حذف ظرفیت وکالت و سردفتری بیش از هر زمان دیگری به پایان خود نزدیک است.

در پاسخ به استدلالهای فوق موارد زیر جای بحث دارد : 

 

در واقع طرح ارائه شده دارای تعارض در عنوان و ماهیت می باشد :

1- موضوع انحصار در وکالت 

آنچه شورای رقابت به عنوان حذف انحصار عنوان میکند در خصوص وکلا اساساً مصداق ندارد و این موضوع خلاف واقع می باشد چرا که بیش از 20 سال است که نهاد جدیدی تحت عنوان مرکز وکلا و مشاورین قوه قضاییه در کنار کانون وکلا متصدی صدور پروانه وکالت و احراز صلاحیت گردیده است صدور پروانه وکالت منحصر به کانون وکلا نیست و این عنوان کذب است . 

2- حذف ظرفیت وکالت 

این عنوان هم با واقعیت فاصله بعیدی دارد ، از همان 20 سال پیش که مرکز مشاوران وارد حرفه وکالت شد و شروع به صدور مجوز وکالت کرد ظرفیت دهی پروانه وکالت و سیستم آن تغییر مشهودی داشت و این مساله اصلا واقعیت ندارد ! از طرف دیگر اساسا ظرفیت دهی در کانو وکلا نیز بر اساس اعلام نیازهای قوه قضاییه و اعمال نظر مستقیم وزارت دادگستری و قوه قضاییه از طریق نمایندگان آنها در هر سال صورت میگیرد . موضوع حذف ظرفیت بهانه ای برای توجیه تغییر در ماهیت استقلال شغل وکالت است 
 

موسسه حقوقی سیمرغ عدالت

بخش هایی از مطلب منتشر شده برداشتی از خبر «رای شورای رقابت بر حذف انحصار سردفتری/ ظرفیت گذاری دفاتر اسناد رسمی؛ صلاحیت گزینی یا انحصار طلبی؟!» از اقتصاد آنلاین است.

 
 

دیدگاه‌ خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پیمایش به بالا