«محرومیت از ارث» با اراده مورث ممکن نیست: ماده ۸۳۷ قانون مدنی، وصیتی را که یک یا چند وارث را از ارث محروم کند، نافذ نمی‌داند. وارث فقط به موجب موانع قانونی ارث، مانند قتل عمدی مورث، از ارث محروم می‌شود؛ و مورث تنها تا ثلث اموال حق وصیت دارد.
بسیاری از کسانی که می‌خواهند وارثی را از ارث محروم کنند، به وصیت‌نامه فکر می‌کنند. اما وصیت‌نامه‌ای که چنین بندی داشته باشد، پس از فوت، در همین بخش اعتبار ندارد و تقسیم ترکه طبق قانون انجام می‌گیرد.
آیا مورث می‌تواند با وصیت وارثی را محروم کند؟
خیر. ماده ۸۳۷ قانون مدنی مقرر می‌کند: اگر کسی به موجب وصیت یک یا چند نفر از ورثه خود را از ارث محروم کند، وصیت مزبور نافذ نیست.
بنابراین سهم‌الارث هر وارث را قانون تعیین می‌کند، نه اراده مورث. مورث فقط در محدوده ثلث اموال، که در بخش بعد آمده، اختیار تصمیم‌گیری دارد.
کدام موانع قانونی به محرومیت از ارث می‌انجامد؟
قانون مدنی چند مانع ارث را برشمرده است که وارث را، بی‌نیاز از اراده مورث، از ارث محروم می‌کند:
| مانع | مبنا در قانون مدنی |
|---|---|
| قتل عمدی مورث | ماده ۸۸۰: قاتل عمدی مورث از ارث او ممنوع است |
| کفر | ماده ۸۸۱ مکرر، اصلاحی ۱۳۷۰: کافر از مسلم ارث نمی‌برد |
| لعان | ماده ۸۸۲: پس از لعان، زن و شوهر از یکدیگر ارث نمی‌برند |
| ولادت از زنا | ماده ۸۸۴، با استثنای مقرر در همان ماده |
طبق ماده ۸۸۱ اصلاحی ۱۳۷۰، اگر قتل عمدی مورث به حکم قانون یا برای دفاع باشد، مانع ارث نیست. ماده ۸۸۵ نیز تصریح می‌کند که اولاد و اقوام قاتل، به سبب این ممنوعیت از ارث محروم نمی‌شوند.
مورث تا چه میزان از اموالش را می‌تواند وصیت کند؟
ماده ۸۴۳ قانون مدنی وصیت به بیش از ثلث ترکه را نافذ نمی‌داند، مگر با اجازه وراث؛ و اگر فقط برخی از وراث اجازه دهند، وصیت فقط نسبت به سهم همان‌ها نافذ است.
مورث می‌تواند تا ثلث اموال را برای شخص یا امری معین وصیت کند، از جمله برای یکی از وراث. همین ثلث، تنها ابزار قانونی مورث برای تغییر سهم وراث پس از فوت است و جای محرومیت از ارث را نمی‌گیرد.
انتقال اموال در زمان حیات چه حکمی دارد؟
قواعد ارث و محرومیت از ارث فقط به اموالی مربوط است که هنگام فوت در مالکیت متوفی باقی است. مالک در زمان حیات حق دارد اموالش را با بیع، هبه یا صلح به دیگری منتقل کند.
در برخی حالت‌ها، مانند انتقال در بیماری منتهی به فوت یا انتقالی که به قصد فرار از دین انجام گیرد، اعتبار انتقال محل بحث است. بررسی اسناد در هر پرونده لازم است. گواهی انحصار وراثت را مقاله بهترین وکیل انحصار وراثت تهران شرح می‌دهد.
پرسش‌های متداول درباره محرومیت از ارث
آیا پدر می‌تواند دختر یا پسرش را از ارث محروم کند؟
خیر. طبق ماده ۸۳۷ قانون مدنی، وصیت به محرومیت وارث نافذ نیست. پدر فقط می‌تواند در محدوده ثلث وصیت کند یا در زمان حیات اموالش را منتقل کند.
آیا همسر از ارث محروم‌شدنی است؟
ماده ۹۴۰ قانون مدنی مقرر می‌کند زوجینی که زوجیت آن‌ها دائمی بوده و ممنوع از ارث نباشند، از یکدیگر ارث می‌برند. وصیت به محرومیت همسر نیز نافذ نیست.
اگر وصیت بیش از ثلث باشد چه می‌شود؟
مازاد بر ثلث فقط با اجازه وراث نافذ است. اگر برخی وراث اجازه دهند و برخی نه، وصیت فقط نسبت به سهم اجازه‌دهندگان نافذ است.
آیا قاتل غیرعمدی مورث هم از ارث محروم است؟
ماده ۸۸۰ قانون مدنی قتل عمدی را مانع ارث می‌داند. حکم سایر حالت‌ها را باید با متن جاری ماده ۸۸۱ و شرایط پرونده سنجید.
بابک خونساری، وکیل پایه یک دادگستری
