قانون اصلاح قانون صدور چک، مصوب ۱۳۹۷، چک را به سامانه‌های بانک مرکزی گره زد: صدور دسته‌چک از سامانه صیاد، ثبت برگشت چک با کد رهگیری، محرومیت‌های بانکی تا رفع سوءاثر، و امکان گرفتن اجرائیه مستقیم از دادگاه بدون طرح دعوای کامل.
برگشت خوردن چک پس از ۱۳۹۷ چگونه ثبت می‌شود؟
ماده ۴ قانون صدور چک، به شکلی که اصلاحیه ۱۳۹۷ نوشته است، بانک را مکلف می‌کند به درخواست دارنده، غیرقابل پرداخت بودن چک را فوراً در سامانه یکپارچه بانک مرکزی ثبت کند و با درج کد رهگیری، گواهینامه عدم پرداخت صادر کند. به گواهینامه فاقد کد رهگیری و فاقد مهر شخص حقوقی، در مراجع قضایی و ثبتی ترتیب اثر داده نمی‌شود.
اگر موجودی کمتر از مبلغ چک باشد، ماده ۵ اصلاحی تکلیف را مشخص کرده است: بانک موجودی را به دارنده می‌پردازد، کسری را در سامانه ثبت می‌کند و گواهینامه با کد رهگیری صادر می‌کند. چک نسبت به مبلغ پرداخت‌نشده بی‌محل محسوب می‌شود و گواهینامه بانک برای دارنده جانشین اصل چک می‌شود.
صادرکننده چک برگشتی با چه محدودیت‌هایی روبه‌رو می‌شود؟
ماده ۵ مکرر، که اصلاحیه ۱۳۹۷ به قانون افزوده است، می‌گوید پس از ثبت برگشت چک، سامانه مراتب را به همه بانک‌ها اطلاع می‌دهد و پس از بیست‌وچهار ساعت، تا رفع سوءاثر، این محدودیت‌ها اعمال می‌شود:
- افتتاح نشدن هیچ حساب و صادر نشدن کارت بانکی جدید؛
- مسدود شدن وجوه همه حساب‌ها و کارت‌ها به میزان کسری مبلغ چک؛
- پرداخت نشدن تسهیلات و صادر نشدن ضمانت‌نامه ریالی یا ارزی؛
- گشایش نیافتن اعتبار اسنادی.
طبق تبصره ۲ همین ماده، اگر چک به وکالت یا نمایندگی صادر شده باشد، این محدودیت‌ها علاوه بر صاحب حساب، درباره وکیل یا نماینده هم اعمال می‌شود؛ مگر اینکه در مرجع قضایی ثابت کند عدم پرداخت مستند به عمل صاحب حساب یا نماینده بعدی است.
سوءاثر چک برگشتی چگونه رفع می‌شود؟
تبصره ۳ ماده ۵ مکرر قانون صدور چک شش راه را برشمرده است که با هر یک، بانک مراتب را در سامانه اعلام می‌کند تا سوءاثر فوراً رفع شود:
- واریز کسری مبلغ به حساب جاری نزد بانک محال‌علیه و درخواست مسدودی آن؛
- ارائه لاشه چک به بانک محال‌علیه؛
- ارائه رضایت‌نامه رسمی دارنده، تنظیم‌شده در دفتر اسناد رسمی؛
- نامه رسمی مرجع قضایی یا ثبتی درباره اتمام عملیات اجرایی؛
- حکم قضایی بر برائت ذمه صاحب حساب؛
- گذشت سه سال از صدور گواهینامه، به شرط آنکه دارنده دعوای حقوقی یا کیفری طرح نکرده باشد.
طبق تبصره ۴ همین ماده، گواهینامه‌ای که به دلیل دستور عدم پرداخت صادر شده باشد، سوءاثر محسوب نمی‌شود.
سامانه صیاد چه نقشی در صدور و انتقال چک دارد؟
ماده ۶ اصلاحی قانون صدور چک بانک‌ها را مکلف کرده است دسته‌چک را فقط از طریق سامانه صیاد ارائه کنند. سامانه پس از اعتبارسنجی، سقف اعتبار مجاز متقاضی را تعیین و به هر برگه چک شناسه یکتا و مدت اعتبار اختصاص می‌دهد. حداکثر مدت اعتبار چک از زمان دریافت دسته‌چک سه سال است.
ماده ۲۱ مکرر یک قدم جلوتر رفته است: صدور هر برگه چک مستلزم ثبت هویت دارنده، مبلغ و تاریخ در سامانه است و انتقال چک هم با ثبت هویت دارنده جدید در صیاد انجام می‌شود. طبق تبصره ۱ همین ماده، برای چک‌هایی که مشمول این ترتیب‌اند، صدور و پشت‌نویسی در وجه حامل ممنوع است و ثبت انتقال در صیاد جای پشت‌نویسی را می‌گیرد. چکی که ثبت نشده باشد، مشمول این قانون نیست و بانک از پرداخت آن خودداری می‌کند. چک‌هایی که پیش از آن زمان صادر شده‌اند، تابع قانون زمان صدورند.
دارنده چک چگونه بدون طرح دعوا اجرائیه می‌گیرد؟
ماده ۲۳ قانون صدور چک، که اصلاحیه ۱۳۹۷ جایگزین کرده است، به دارنده اجازه می‌دهد با ارائه گواهینامه عدم پرداخت، از دادگاه صالح نسبت به کسری مبلغ چک و حق‌الوکاله وکیل اجرائیه بخواهد. دادگاه اجرائیه را صادر می‌کند، به شرط آنکه وصول چک منوط به شرط نشده باشد، در متن چک قید تضمین نیامده باشد، و گواهینامه به دلیل دستور عدم پرداخت صادر نشده باشد.
صادرکننده ده روز از ابلاغ اجرائیه فرصت دارد بدهی را بپردازد، با موافقت دارنده ترتیب پرداخت بدهد یا مالی معرفی کند؛ وگرنه اجرائیه طبق قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی اجرا می‌شود. طرح دعوای مشروط یا تضمینی بودن چک یا تحصیل آن از راه جرم، مانع عملیات اجرایی نیست، مگر مرجع قضایی ظن قوی پیدا کند یا ضرر جبران‌ناپذیر در کار باشد؛ در این صورت با أخذ تأمین مناسب، قرار توقف عملیات اجرایی صادر می‌شود. اینکه یک چک مشخص شرایط اجرائیه را دارد یا نه، به بررسی خود چک و گواهینامه آن بستگی دارد.
بابک خونساری — وکیل دادگستری و از ۱۳۸۲ عضو کانون وکلای مرکز
